Senior Citizen – आजच्या धावपळीच्या जगात माणूस जसजसा वृद्ध होतो, तसतशा त्याच्या गरजा बदलत जातात. शरीर थकते, उत्पन्नाचे स्रोत कमी होतात, आणि दैनंदिन खर्च मात्र वाढतच राहतो. अशा परिस्थितीत ज्येष्ठ नागरिकांना आधार देणे हे केवळ सरकारचे कर्तव्य नव्हे, तर समाजाची नैतिक जबाबदारी देखील आहे. महाराष्ट्र सरकारने हे ओळखून ज्येष्ठ नागरिकांसाठी विविध कल्याणकारी योजना राबवल्या असून त्यापैकी सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ‘वरिष्ठ नागरिक ओळखपत्र’ — एक असे दस्तऐवज जे सन्मानाचे प्रतीक बनले आहे.
ज्येष्ठ नागरिक ओळखपत्र म्हणजे नक्की काय, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, हे महाराष्ट्र राज्य शासनाने जारी केलेले एक अधिकृत प्रमाणपत्र आहे जे साठ वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त वय असलेल्या नागरिकांना दिले जाते. हे केवळ वयाचा पुरावा नसून सरकारी सेवा, आरोग्य सुविधा, प्रवास सवलती आणि आर्थिक लाभ मिळवण्यासाठीचे एक बहुउपयोगी साधन आहे. थोडक्यात, हे कार्ड म्हणजे ज्येष्ठ नागरिकांच्या हक्कांचे एक प्रवेशद्वार आहे.
महाराष्ट्रातील लाखो ज्येष्ठ नागरिक आज विविध सरकारी योजनांचे लाभ घेण्यापासून वंचित आहेत, केवळ या ओळखपत्राच्या अभावी. अनेक वेळा सरकारी कार्यालयात गेल्यानंतर अधिकारी विचारतात — “तुमच्याकडे ज्येष्ठ नागरिक कार्ड आहे का?” — आणि ते नसल्यास योजनेचा लाभ मिळत नाही. हे लक्षात घेता, हे ओळखपत्र काढणे हे प्रत्येक ज्येष्ठ नागरिकाने प्राधान्याने करायला हवे असे कार्य आहे.
या ओळखपत्राचे फायदे अनेक आणि वैविध्यपूर्ण आहेत. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसमधून प्रवास करताना ज्येष्ठ नागरिकांना विशेष सवलत दिली जाते. रेल्वे प्रवासातही वरिष्ठ नागरिकांसाठी तिकीट दरात सूट असते, तसेच काही आसने त्यांच्यासाठी राखीव ठेवली जातात. हे ओळखपत्र दाखवल्यावर हे सर्व लाभ त्वरित मिळू शकतात, त्यासाठी वारंवार पुरावे द्यावे लागत नाहीत.
आरोग्य सेवांच्या क्षेत्रातही या ओळखपत्राचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. सरकारी रुग्णालयांमध्ये ज्येष्ठ नागरिकांसाठी स्वतंत्र रांग असते, ज्यामुळे त्यांना तासनतास उभे राहण्याचा त्रास होत नाही. काही विशेष आरोग्य योजनांतर्गत मोफत तपासणी, औषधे आणि शस्त्रक्रिया सुद्धा मिळू शकतात. वरिष्ठ नागरिक ओळखपत्र सादर केल्यावर या सर्व सुविधा मिळवणे अत्यंत सुलभ होते.
आर्थिक लाभांच्या बाबतीत बोलायचे झाल्यास, राज्य सरकार विविध पेन्शन योजनांच्या माध्यमातून ज्येष्ठ नागरिकांना दरमहा आर्थिक सहाय्य देते. इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तीवेतन योजना असो किंवा राज्यस्तरीय श्रावणबाळ योजना असो — या सर्व योजनांचा लाभ घेण्यासाठी ज्येष्ठ नागरिक ओळखपत्र आवश्यक असते. वाढत्या महागाईच्या काळात हे आर्थिक सहाय्य ज्येष्ठांना त्यांच्या मूलभूत गरजा भागवण्यास मदत करते.
ओळखपत्रासाठी पात्रता अत्यंत सोपी आहे. महाराष्ट्र राज्याचे रहिवासी असणे आणि वय साठ वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त असणे — एवढीच दोन मूलभूत अटी आहेत. उत्पन्नाची कोणतीही मर्यादा नाही, जाती-धर्माचा कोणताही भेद नाही. प्रत्येक ज्येष्ठ नागरिक या ओळखपत्रासाठी पात्र आहे आणि त्यांनी ते मिळवण्यासाठी अर्ज केलाच पाहिजे.
अर्जासाठी लागणारी कागदपत्रेही फारशी गुंतागुंतीची नाहीत. आधार कार्ड किंवा जन्म दाखला यांपैकी एक वयाचा पुरावा म्हणून द्यावा लागतो. रहिवासाचा पुरावा म्हणून रेशन कार्ड, वीज बिल किंवा मतदार ओळखपत्र यापैकी कोणताही एक दस्तऐवज पुरेसा ठरतो. पासपोर्ट आकाराचे दोन फोटो आणि मोबाइल नंबर या गोष्टीही सोबत ठेवणे आवश्यक असते.
अर्ज करण्याची प्रक्रिया आता खूपच सुलभ झाली आहे, कारण महाराष्ट्र सरकारने ‘आपले सरकार’ पोर्टल सुरू केले आहे. या पोर्टलवर घरबसल्या ऑनलाईन अर्ज करता येतो आणि त्यासाठी सरकारी कार्यालयात जाण्याची गरज नाही. ज्येष्ठ नागरिकांना तंत्रज्ञानाची सवय नसेल, तर घरातील तरुण पिढीने किंवा जवळच्या सेवा केंद्रातील कर्मचाऱ्यांनी त्यांना या प्रक्रियेत मदत करावी.
ऑनलाईन अर्ज करताना प्रथम ‘aaplesarkar.mahaonline.gov.in’ या संकेतस्थळावर जावे आणि नोंदणी करावी. त्यानंतर ‘ज्येष्ठ नागरिक प्रमाणपत्र’ हा पर्याय निवडावा आणि आवश्यक माहिती भरावी. कागदपत्रांच्या स्कॅन प्रती अपलोड केल्यानंतर अर्ज सादर करावा — आणि काही दिवसांत ओळखपत्र मिळते किंवा ते डाऊनलोड करता येते.
समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक म्हणून ज्येष्ठ नागरिकांनी आपले हक्क ओळखणे आणि ते मिळवणे अत्यंत गरजेचे आहे. दशकांच्या कष्टानंतर, कुटुंब आणि समाजासाठी आयुष्य वेचल्यानंतर, त्यांना सन्मानाने जगण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. वरिष्ठ नागरिक ओळखपत्र हे केवळ एक कागद नसून सरकार आणि समाज यांनी ज्येष्ठांप्रती दाखवलेल्या कृतज्ञतेचे एक प्रतीक आहे.
या लेखाच्या माध्यमातून एकच विनंती आहे — जर तुमच्या घरात, शेजारात किंवा परिसरात साठ वर्षांवरील कोणी ज्येष्ठ नागरिक असतील आणि त्यांच्याकडे हे ओळखपत्र नसेल, तर आजच त्यांना अर्ज करण्यास मदत करा. कारण हे केवळ एक कार्ड नाही — हे त्यांच्या सन्मानाचे, त्यांच्या हक्कांचे आणि त्यांच्या सुखी वृद्धत्वाचे प्रवेशद्वार आहे. त्यांना या सुविधांचा लाभ मिळवून देणे हे आपणा सर्वांचे कर्तव्य आहे.
