Lek Ladki Yojana – महाराष्ट्र राज्य नेहमीच सामाजिक सुधारणांच्या बाबतीत देशात अग्रेसर राहिला आहे. येथील महान समाजसुधारकांनी स्त्री-शिक्षणाचा पाया रचला आणि आजच्या काळात सरकार त्याच परंपरेला पुढे नेत आहे. मुलींच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी आखलेल्या विविध योजनांमध्ये ‘लेक लाडकी योजना’ एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली आहे. ही योजना केवळ आर्थिक मदतीपुरती मर्यादित नसून ती एका संपूर्ण सामाजिक बदलाची नांदी आहे.
आजही ग्रामीण भागात मुलगी जन्माला आली की काही कुटुंबांत चिंतेचे ढग जमा होतात. शिक्षण, लग्न आणि भविष्याचा विचार करताना आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत पालकांना मुलीचे संगोपन करणे जड जाते. याच वेदनेला स्पर्श करत महाराष्ट्र सरकारने ही योजना आखली आहे, जेणेकरून प्रत्येक लेकीच्या जन्माचे स्वागत हसत-खेळत व्हावे. मुलगा आणि मुलगी यांच्यातील भेदभाव नष्ट करण्याच्या दिशेने हे एक धाडसी पाऊल आहे.
१ एप्रिल २०२३ रोजी किंवा त्यानंतर जन्मलेल्या मुलींना या योजनेचा थेट लाभ मिळतो. राज्य सरकार मुलीच्या आयुष्यातील प्रत्येक महत्त्वाच्या शैक्षणिक टप्प्यावर आर्थिक हातभार लावते. या योजनेअंतर्गत एकूण एक लाख एक हजार रुपयांची मदत विविध टप्प्यांत दिली जाते. हे पैसे थेट मुलीच्या बँक खात्यात जमा केले जातात, त्यामुळे पारदर्शकता राखली जाते.
योजनेची रचना इतकी विचारपूर्वक केली आहे की मुलगी जन्माला आल्यापासून ते ती १८ वर्षांची होईपर्यंत सरकार तिच्या पाठीशी उभे असते. पहिल्या इयत्तेत प्रवेश घेताना, सहाव्या वर्गात, अकराव्या वर्गात आणि सज्ञान झाल्यावर अशा टप्प्याटप्प्याने ही आर्थिक मदत मिळते. प्रत्येक टप्प्यावर मिळणारी रक्कम त्या त्या वेळी येणाऱ्या शैक्षणिक खर्चाची पूर्तता करण्यास मदत करते. यामुळे मुलींचे शिक्षण अर्धवट सोडण्याची वेळ येत नाही.
विशेषतः मुलगी १८ वर्षांची झाल्यावर मिळणारे ७५,००० रुपये हे तिच्या आयुष्यात एक नवी उमेद घेऊन येतात. या रकमेतून ती पदवी शिक्षण घेऊ शकते, व्यावसायिक प्रशिक्षण घेऊ शकते किंवा स्वतःचा एखादा व्यवसाय सुरू करण्याचे स्वप्न पूर्ण करू शकते. लग्नाच्या वयात असलेल्या मुलीच्या हातात आर्थिक सुरक्षितता आल्याने बालविवाहाचे प्रमाण आपोआपच कमी होते. ही रक्कम तिला समाजात स्वाभिमानाने जगण्याचे बळ देते.
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी काही ठराविक अटी आहेत, ज्या आर्थिकदृष्ट्या गरजू कुटुंबांना लक्षात घेऊन निश्चित केल्या आहेत. लाभार्थी कुटुंब महाराष्ट्राचे कायमस्वरूपी रहिवासी असणे आवश्यक आहे आणि त्यांच्याकडे पिवळे किंवा केशरी रेशन कार्ड असणे अनिवार्य आहे. या निकषामुळे खऱ्या गरजू घटकांपर्यंत योजनेचा लाभ पोहोचतो आणि अपात्र व्यक्तींना अयोग्य फायदा होणे टाळता येते. शासनाची ही दूरदृष्टी योजनेच्या यशाची गुरुकिल्ली आहे.
एका कुटुंबातील पहिल्या दोन मुलींनाच या योजनेचा लाभ मिळतो, जे कुटुंब नियोजनाच्या दृष्टिकोनातून देखील अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जर दुसऱ्या वेळी जुळ्या मुली जन्माला आल्या तर त्यांनाही योजनेत सामावून घेण्यात आले आहे, हे सरकारच्या मानवतावादी दृष्टिकोनाचे उदाहरण आहे. पालकांचे बँक खाते आधार कार्डशी जोडलेले असणे आवश्यक आहे, जेणेकरून लाभाचे वितरण थेट आणि जलद होते. या साध्या परंतु महत्त्वपूर्ण अटींमुळे योजनेची अंमलबजावणी सुलभ होते.
अर्ज करण्याची प्रक्रिया सरकारने अत्यंत सोपी ठेवली आहे, कारण गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेमुळे अनेक खऱ्या लाभार्थी वंचित राहतात. ग्रामीण भागातील पालकांना अडचण येऊ नये म्हणून ऑनलाइन तसेच ऑफलाइन दोन्ही पर्याय उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात, ग्रामपंचायत कार्यालयात किंवा महिला व बालविकास विभागात जाऊन अर्ज करता येतो. आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवून वेळेत अर्ज केल्यास लाभ मिळण्यात कोणतीही अडचण येत नाही.
लेक लाडकी योजनेचे सामाजिक परिणाम खूप व्यापक आणि दीर्घकालीन आहेत. शाळांमधील मुलींचे ‘ड्रॉपआऊट’ प्रमाण कमी होत असल्याचे आकडेवारी सांगते, कारण आता पालकांवर शिक्षणाचा आर्थिक बोजा कमी झाला आहे. मुलीला शिकवण्याऐवजी लवकर लग्न लावण्याचा विचार करणाऱ्या पालकांचा दृष्टिकोन हळूहळू बदलत आहे. जेव्हा मुलीच्या शिक्षणासाठी सरकार पैसे देते, तेव्हा कुटुंबावरील ताण कमी होऊन मुलीच्या शिक्षणाला प्राधान्य मिळते.
सामाजिक न्यायाच्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर ही योजना लिंगभेदाविरोधात एक ठोस उपाय आहे. समाजात मुलगी आणि मुलगा यांना समान संधी मिळाव्यात यासाठी केवळ जनजागृतीने भागत नाही, तर त्यासाठी आर्थिक प्रोत्साहनाचीही गरज असते. लेक लाडकी योजना हे दोन्ही उद्दिष्टे एकाच वेळी साधते — एकीकडे आर्थिक मदत तर दुसरीकडे मुलींच्या जन्माबद्दल सकारात्मक संदेश. यामुळे येणाऱ्या पिढ्यांमध्ये मुलींबद्दलचा दृष्टिकोन आमूलाग्र बदलण्यास मदत होईल.
शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळवण्याचे साधन नाही, तर ते एका व्यक्तीला स्वतःचे विचार मांडण्याचे, निर्णय घेण्याचे आणि सन्मानाने जगण्याचे सामर्थ्य देते. शिकलेली मुलगी केवळ स्वतःचेच नाही तर तिच्या संपूर्ण कुटुंबाचे आणि समाजाचे भले करते. लेक लाडकी योजनेमुळे अशा हजारो मुली घडत आहेत, ज्या उद्या डॉक्टर, इंजिनीअर, शिक्षिका आणि उद्योजिका म्हणून महाराष्ट्राचे नाव उज्ज्वल करतील. प्रत्येक शिकलेली मुलगी म्हणजे एक सशक्त महाराष्ट्राची उभारणी आहे.
ज्या पालकांच्या घरी या योजनेसाठी पात्र कन्यारत्न आहे, त्यांनी आजच अर्ज करण्याची प्रक्रिया सुरू करावी. शासकीय योजनांचा लाभ घेणे हा प्रत्येक नागरिकाचा हक्क आहे आणि तो मिळवण्यासाठी पुढाकार घेणे आवश्यक आहे. आपल्या मुलीच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी एक छोटीशी प्रशासकीय प्रक्रिया पूर्ण करणे हे नक्कीच मोठ्या फायद्याचे ठरेल. लेक लाडकी योजना म्हणजे महाराष्ट्र सरकारने आपल्या प्रत्येक लेकीला दिलेले एक वचन आहे — तुझ्या स्वप्नांना पंख देण्याचे, तुझ्या शिक्षणाला बळ देण्याचे आणि तुझ्या भविष्याला आकार देण्याचे वचन.
