गेल्या काही वर्षांत सोन्याच्या किमतींनी एवढी उंची गाठली की अनेकांनी खरेदीचाच विचार सोडून दिला. उच्चांकी काळात प्रति तोळा दर एक लाख चौऱ्याऐंशी हजार रुपयांच्या घरात पोहोचला होता. हे ऐकून मध्यमवर्गीय कुटुंबांच्या काळजाचा ठोका चुकला आणि अनेक लग्न ठरलेल्या घरांनी सोन्याची खरेदी लांबवली. जे सोनं कधीकाळी आनंदाचे प्रतीक होते, ते आता आर्थिक चिंतेचे कारण बनले होते.

मात्र फेब्रुवारी महिन्याच्या आगमनाने बाजाराला एक नवे वळण दिले. थोड्याच कालावधीत सोन्याच्या दरात लक्षणीय घट झाली आणि प्रति तोळा भाव एक लाख छप्पन्न हजार रुपयांच्या पातळीवर स्थिरावला. एका महिन्याच्या तुलनेत सुमारे चोवीस हजार पाचशे रुपयांची घसरण नोंदवली गेली असून ही टक्केवारीत साडेतेरा टक्क्यांहून अधिक आहे. बाजारातील या बदलाने नागरिकांमध्ये उत्साहाची लाट आली.

परंतु या घसरणीमुळे आता एक नवा प्रश्न सगळ्यांच्या मनात घर करून बसला आहे. सोन्याचे दर एक लाख रुपयांखाली जातील का, आणि तसे झाले तर ते कधी होईल? हा प्रश्न केवळ श्रीमंत गुंतवणूकदारांचा नाही, तर लग्नाची स्वप्ने पाहणाऱ्या प्रत्येक मध्यमवर्गीय कुटुंबाचा आहे. या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपल्याला जागतिक आर्थिक आणि राजकीय घडामोडींचाही आढावा घ्यावा लागतो.

PACE 360 या जागतिक व्यापार संशोधन संस्थेचे विश्लेषक अमित गोयल यांनी यावर एक विचारप्रवर्तक भाष्य केले आहे. त्यांच्या मते, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर होत असलेल्या राजकीय आणि आर्थिक बदलांमुळे सोन्याच्या मागणीत मोठे परिवर्तन घडू शकते. वर्ष दोन हजार सत्तावीसच्या समाप्तीपर्यंत भारतात प्रति तोळा सोन्याचा दर एक लाख रुपयांपेक्षा खाली येणे शक्य असल्याचे ते सांगतात. या विधानाने बाजारात एकच खळबळ माजली आणि प्रत्येकजण उत्सुकतेने पुढील घडामोडींकडे पाहू लागला.

जागतिक राजकारणाचा सोन्याशी असलेला संबंध समजून घेणे आवश्यक आहे. रशिया आणि अमेरिका यांच्यातील आर्थिक संबंध पुन्हा जुळण्याची शक्यता एका प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्थेने वर्तवली आहे. जर मॉस्को पुन्हा डॉलरमध्ये व्यवहार करण्यास सुरुवात करेल, तर जागतिक बाजारातील सोन्याच्या मागणीत घट होण्याची दाट शक्यता आहे. कारण डॉलरवरील अविश्वास हे सोन्याच्या वाढत्या मागणीमागील एक प्रमुख कारण होते.

BRICS देशांनी गेल्या काही वर्षांत जाणीवपूर्वक डॉलरचा वापर कमी करण्याचे धोरण अवलंबले होते. ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिकेसारख्या देशांनी पर्यायी आर्थिक व्यवस्था उभारण्यासाठी सोन्याच्या साठ्यात भरीव वाढ केली होती. या एकत्रित खरेदीमुळेच जागतिक बाजारात सोन्याला अभूतपूर्व मागणी मिळाली आणि दरांनी नवे उच्चांक गाठले. परंतु आता जर हे देश डॉलरकडे परतले, तर हे सोन्याचे साठे विक्रीसाठी बाजारात येऊ शकतात.

मध्यवर्ती बँकांच्या भूमिकेकडेही दुर्लक्ष करून चालणार नाही. जगभरातील केंद्रीय बँका ज्या प्रमाणात सोनं विकत घेतात किंवा विकतात, त्यावर बाजाराचा रोख ठरतो. जर अनेक देशांच्या केंद्रीय बँकांनी एकाच वेळी आपले सोन्याचे साठे बाजारात आणायचे ठरवले, तर पुरवठा एकाएकी मोठ्या प्रमाणावर वाढेल. मागणी आणि पुरवठ्यातील हे असंतुलन दरांवर थेट खाली दबाव आणू शकते.

आंतरराष्ट्रीय COMEX बाजार हा जागतिक सोन्याच्या दराचा मुख्य निर्देशक मानला जातो. अमित गोयल यांच्या अंदाजानुसार, हा दर प्रति औंस तीन हजार डॉलरपर्यंत खाली येऊ शकतो आणि पुढील काही वर्षांत स्थिर राहू शकतो. या आंतरराष्ट्रीय बदलाचे प्रतिबिंब भारतीय बाजारात पडेल आणि देशांतर्गत दर नव्वद हजार ते एक लाख रुपयांच्या पट्ट्यात येण्याची शक्यता आहे. हा अंदाज प्रत्यक्षात आला तर लाखो भारतीयांसाठी तो आनंदाची बातमी असेल.

अमेरिकी डॉलर आणि सोनं यांचे नाते नेहमीच विपरीत राहिले आहे. डॉलर बळकट असताना सोन्यात गुंतवणूक कमी होते आणि डॉलर अस्थिर असताना सोन्याकडे कल वाढतो. अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हचे व्याजदर धोरण, जागतिक महागाई आणि आर्थिक अनिश्चितता या सर्व गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. या साखळीतील कोणताही एक दुवा बदलला तरी सोन्याच्या दरावर त्याचा परिणाम दिसून येतो.

सामान्य भारतीय नागरिकासाठी या सर्व आकडेवारीचा एक सरळ अर्थ आहे. जर दर खरोखरच एक लाखांखाली आले, तर वर्षानुवर्षे लग्नासाठी बचत करणाऱ्या पालकांच्या खांद्यावरील भार थोडा हलका होईल. दिवाळी, अक्षयतृतीया किंवा धनत्रयोदशीला सोन्याची नाणी विकत घेणे पुन्हा सहजसाध्य होईल. नव्या घरात प्रवेश करताना सोन्याचा दागिना घेणे हे फक्त श्रीमंतांचे विशेष राहणार नाही.

परंतु बाजारातील तज्ज्ञ एक गोष्ट ठामपणे सांगतात की सोन्यात गुंतवणूक करताना भावनांपेक्षा विवेकाला प्राधान्य द्यावे. कोणत्याही एका अंदाजावर किंवा एका बातमीवर मोठे आर्थिक निर्णय घेणे धोकादायक ठरू शकते. सोन्याचे दर अनेक घटकांवर अवलंबून असतात आणि ते एकट्या व्यक्तीच्या अंदाजाने ठरत नाहीत. त्यामुळे बाजाराचा कल समजून घेत, सावधपणे आणि आपल्या आर्थिक क्षमतेनुसार निर्णय घेणे सर्वात योग्य मार्ग आहे.

सध्याचा काळ हा प्रतीक्षेचा आणि सजगतेचा आहे. जागतिक घटनाक्रम, राजकीय निर्णय आणि आर्थिक धोरणे पुढील दिशा ठरवतील. या सगळ्या घडामोडींवर लक्ष ठेवत, विश्वासार्ह माहितीच्या आधारे पावले टाकणे गरजेचे आहे. सोन्याची चमक कधीही कायमची विझत नाही, पण ती चमक डोळे दिपवू न देता तिचा योग्य लाभ घेणे हेच खऱ्या अर्थाने शहाणपण आहे.